mindfulness in therapie, coaching en trainingen

Wat zijn gevoelens of emoties ?

Ger Schurink, 25 maart 2009

De onderstaande tekst is een bewerkte versie van een deel van een hoofdstuk uit: Mindfulness: een praktische training in omgaan met gevoelens en gewoonten.

Op mindfulness gebaseerde therapie, training of coaching richt zich o.a. op het anders leren omgaan met emotionele problemen. Over emoties of gevoelens bestaan veel misverstanden.

De woorden gevoel en emotie worden vaak door elkaar gebruikt, hoewel dat volgens sommige emotieonderzoekers strikt genomen niet juist is.
Het woord gevoel heeft verschillende betekenissen die tot verwarring kunnen leiden. Het wordt zowel gebruikt voor fysieke gewaarwordingen als warm, koud, hongerig, vermoeid, enzovoort, als voor emotionele gewaarwordingen als angst, woede en verdriet. Bovendien wordt met het woord gevoel vaak een mening of een vermoeden weergegeven zoals: ‘ik voel me eenzaam’ of ‘ik voel dat zij niet te vertrouwen is’.

Een gangbare visie op emoties is dat je ze kunt indelen in drie categorieën: de pre-emoties, de basisemoties en de cognitieve emoties.

Een pre-emotie is de allereerste bliksemsnelle emotionele reactie die zich in milliseconden voltrekt. Schrik, verbazing of walging zijn daar voorbeelden van. Bijvoorbeeld: je steekt de straat over, je ziet of hoort iets met een hoge snelheid aankomen en zonder dat je hoeft na te denken spring je in twee stappen op het trottoir.

De basisemoties ontstaan in de seconden daarna en bestaan uit: blijheid, angst, boosheid en verdriet. Die gevoelens kun je in meer of mindere mate hebben. Een beetje bang noemen we spanning en hevige angst noemen we paniek. Boos zijn kan variëren van milde irritatie tot blinde woede en bedroefdheid omvat verdriet en somberheid.
Bij het opkomen van de basisemoties is ook ‘het denken’ een rol gaan spelen. Als je daar bij stilstaat, kun je je bewust worden van gedachten die samenhangen met het gevoel. Je weet bijvoorbeeld dat je bang bent omdat na de schrik automatisch de gedachte opkwam: ik word aangereden!

De cognitieve emoties, onder andere jaloezie, schaamte, afgunst, wrok en verach-ting, ontstaan als je brein nog meer tijd gekregen heeft om de informatie nauwkeuri-ger te verwerken. Er is dan een gedetailleerdere beoordeling van de situatie.
In het voorbeeld over schrikken in het verkeer kan na de angst boosheid en schaamte opkomen. Een aaneenschakeling van boze gedachten gaat door je hoofd zoals: Kan die vent niet beter opletten. Je mag hier maar 50 rijden! Wat een …, enzovoort. Het gevoel schaamte komt op met het besef: ik heb zelf ook niet goed opgelet. Wat stom van mij. Cognitieve emoties zijn complex. Persoonlijke overtuigingen die ontstaan zijn in eerdere soortgelijke ervaringen spelen hierin een belangrijke rol.

In ons taalgebruik zijn we gewend te praten over gevoelens alsof het vaststaande feiten zijn. Maar het zijn eigenlijk processen die volgens vaste patronen verlopen. We kunnen dus beter spreken over een emotioneel reactiepatroon dat uit verschil-lende onderdelen bestaat: om te beginnen is er een aanleiding die bliksemsnel en onbewust wordt ingeschat op basis van onze biologie en eerdere ervaringen. In een fractie van een seconde komt dan een eerste reactie op gang: reflexmatig gedrag, de basis- en cognitieve emoties plus de lichamelijke reacties en gedachten, gevolgd door maatregelen in de vorm van nog meer gedrag en gedachten om de situatie te ‘handelen’.

image
Gevoelens toelaten is een belangrijk aspect van mindfulness

Belangrijke inzichten over gevoelens


  • Gevoelens horen bij het leven. Ze zijn in ons zenuwstelsel ingebouwd en onvermijdelijk.

  • We kunnen niet precies controleren wat we wanneer, waar en op welke manier voelen (of denken). Ons lichaam en onze geest reageren groten-deels autonoom, vaak voordat en zonder dat we ons dat bewust zijn.

  • Onaangename gevoelens proberen te controleren of te vermijden is meestal zinloos. Vaak maak je het daardoor juist erger.

  • Gevoelens, ook de meest heftige, komen en gaan. Ze hebben een begin, een midden en een einde.

  • Ons brein geeft soms vals alarm. We reageren dan net als een rookmelder die af gaat, zowel bij rook van een sigaret als bij rook van een echte brand.

  • Met mindfulness reageren op gevoelens is een geleidelijk proces van de aandacht er op richten en de lichamelijke gewaarwordingen toelaten. Je leert vriendschap te sluiten met je emoties.

  • Je vooruitgang in het omgaan met gevoelens meet je af aan de mate van acceptatie en niet aan heftigheid van gevoelens en hoe vaak je ze hebt.


Op 26-03-2009 schreef Bart oosting het volgende:

Een vraagje: "In een fractie van een seconde komt dan een eerste reactie op gang: reflexmatig gedrag, de basis- en cognitieve emoties plus de lichamelijke reacties en gedachten, ... "

Laatstgenoemde gedachten zijn dus zowel onderdeel van de 'basis'- als de 'cognitieve emoties'? Of verwijs je daarmee naar 'nadenken over' datgene was is ervaren?

Op 26-03-2009 schreef Bart oosting het volgende:

P.s.: ERG goed stuk! Mijn complimenten.

Op 28-03-2009 schreef Annet Egberink het volgende:

Je geeft als laatste punt aan dat je vooruitgang in omgaan met gevoelens te meten is aan de mate van acceptatie en niet aan de heftigheid van gevoelens of hoevaak je ze hebt. Mijn ervaring is dat de heftigheid en frequentie verminderd of soms zelfs helemaal kan verdwijnen als een bepaalde ervaring volledig "bekeken" en gevoeld is. Het gevoel is gevoeld en heeft dan dus geen bestaansrecht meer. Het een lijkt het ander niet uit te sluiten eigenlijk.

Leuk die plaatjes!

 

Als je wilt reageren op dit artikel, vul dan het onderstaande formulier in. Om ongewenste mail/spam tegen te gaan worden reacties niet automatisch geplaatst. Ze worden dus eerst even bekeken en verschijnen pas op een later tijdstip in het weblog.

Uw naam

Uw mailadres

Uw reactie

laat mij weten als iemand hierop reageert

onthoud mij

vul deze gegevens ook in: