mindfulness in therapie, coaching en trainingen

Wat veroorzaakt psychologische problemen? Wat is het probleem van het probleem?

Ger Schurink, november 2016

Problemen ontstaan omdat we twee of meer dingen tegelijkertijd willen of moeten doen terwijl dat niet kan. Marion bijvoorbeeld vindt sinds haar jeugd dat ze van iedereen waardering moet krijgen. Ze probeert dit te bereiken door altijd klaar te staan voor anderen, heel gedegen haar werk te doen en zelden “nee” te zeggen als er een beroep op haar gedaan wordt. Dat was vroeger nooit zo’n probleem, maar tegenwoordig steeds meer omdat ze met dezelfde inzet ook een goede moeder wil zijn voor haar twee kindjes en daar heel precies in is. Ze komt nu chronisch tijd te kort. Marion zit klem tussen twee belangrijke persoonlijke overtuigingen: ik moet door iedereen gewaardeerd worden en ik moet een goede moeder zijn. Ze wordt heen en weer geslingerd tussen die overtuigingen, is bezig de grip op haar leven te verliezen en ze krijgt steeds meer spanningsklachten.

Als we een probleem willen aanpakken, dan moeten we weten wat het probleem van het probleem is. Neem de volgende voorbeelden: (1) Ik word waarschijnlijk ontslagen. (2) Men komt erachter dat ik niet zo competent ben. (3) Ik heb het project niet op tijd af gekregen. (4) Ik doe nooit iets goed. Of deze opvattingen tot problemen leiden, hangt af van hoe ze zich verhouden tot andere opvattingen die iemand heeft. Als je geen enkel probleem hebt met het ontslag dan leidt de eerste opvatting ‘Ik word waarschijnlijk ontslagen als..’ niet tot spanningen. Dat geldt ook voor de andere drie opvattingen. Dus, psychologische problemen met hun symptomen ontstaan pas als er twee of meer conflicterende opvattingen zijn. Dat is een van de stellingen in de Perceptual Control Theory (PCT) waar een nieuwe gespreksmethode, de Method of Levels (MOL) op gebaseerd is.

Meestal is niet direct duidelijk wat precies die opvattingen zijn die met elkaar botsen. Waar we wel direct aan merken dat er iets mis is, zijn die vervelende psychische klachten, de zogenaamde symptomen. Ook het (probleem)gedrag is vaak wel zichtbaar en de doelen die je daaruit kunt afleiden. Lastiger wordt het om je ook de bron van dit alles bewust te worden, de onderliggende overtuigingen die de wrijving veroorzaken. We zien en ruiken de rook maar weten nog niet exact waar het vuur is!
De MOL helpt cliënten om botsende waarden, doelen, of overtuigingen bewust te worden en te ‘herschikken’. Daarvoor stelt de therapeut voortdurend vragen met het doel om de aandacht van de cliënt bij het lastige of pijnlijke onderwerp te houden en van verschillende kanten te belichten. Een cliënt vertelde: het is heel bijzonder om te ervaren hoe de open en volgende houding in combinatie met 'naïeve', gedetailleerde en geïnteresseerde vragen mij mijn weg deden vinden in de verschillende lagen van mijn persoon, geschiedenis en betekenis zodat het probleem na een tijdje gewoon 'weg' ging; het probleem lost op, 'voelt' anders, ineens 'zie' ik het anders. De omstandigheden zijn nog precies hetzelfde en toch is het probleem er niet meer. Een wonderlijke ervaring!

image

Oefening om je meer bewust te worden van botsende opvattingen


Lees de tekst hieronder: Wat je kunt leren van kattenvoer. Het is een hoofdstukje uit Jon Kabat-Zinn (1996). Waar je ook gaat, daar ben je. De tekst is voor deze oefening is in drie fragmenten verdeeld. Lees het eerste gedeelte en beantwoord de vraag die er onder staat. Ga daarna pas verder met fragment 2 enzovoort.

Fragment 1

Ik (JKZ) kan er niet tegen aangekoekte etensbakjes van katten naast onze eigen borden in de gootsteen aan te treffen. Ik weet niet precies waarom ik me daar zo druk over maak, maar het is nu eenmaal zo. Misschien omdat ik als kind zelf geen huisdier heb gehad. Of misschien omdat ik denk dat het slecht is voor de volksgezondheid (virussen en zo). Wanneer ik de etensbakjes van de katten wil schoonmaken, was ik eerst al onze borden af. Kortom, ik houd er niet van vuile kattenschoteltjes in de gootsteen te vinden en dat zullen ze weten ook.

Om te beginnen word ik boos. Vervolgens neemt die boosheid een persoonlijker karakter aan en richt zich op een bepaald doelwit, en dat is meestal mijn vrouw Myla. Ik voel me gekwetst omdat zij mijn gevoelens niet respecteert. Ik heb haar al talloze malen gezegd dat ik er een hekel aan heb, dat ik het walgelijk vind. Ik heb haar zo vriendelijk als ik maar kon gevraagd het niet meer te doen, maar toch doet ze het nog vaak. Ze vindt mij maar een dwangmatige idioot en wanneer ze haast heeft, laat ze de aangekoekte kattenschoteltjes gewoon in het zeepsop liggen.

Als ik ontdek dat er kattenvoer in de gootsteen ligt, kan dat al snel aanleiding geven tot een verhit debat, voornamelijk omdat ik boos en gekwetst ben en vooral omdat ik vind dat 'mijn' boosheid en 'mijn' gekwetstheid terecht zijn: ik weet dat 'ik' gelijk heb. Kattenvoer hoort niet in de gootsteen! Maar wanneer het er dan toch in blijkt te zitten, begin ik als een gek te 'ikken en te mijnen'.

Vraag:
Om te beginnen zoek je de symptomen, de klachten of wel de ‘rook’ en het gedrag dat laat zien dat er bij JKZ een intern conflict is tussen botsende opvattingen.

Fragment 2

Onlangs is het me opgevallen dat het me niet meer zo vreselijk van mijn stuk brengt. Ik heb niet opzettelijk geprobeerd mijn reactie erop te veranderen. Mijn gevoelens ten aanzien van kattenvoer zijn onveranderd, maar op een of andere manier kijk ik nu anders tegen zo'n voorval aan, namelijk met meer gewaar-zijn en vooral met veel meer humor. Wanneer het zich nu voordoet - en dat gebeurt nog steeds ergerlijk vaak - merk ik dat ik me op het moment zelf gewaar ben van mijn reactie en dat ik naar die reactie kijk. 'Nu gebeurt het', zeg ik tegen mezelf. Ik voel hoe de boosheid in me opwelt. Daaraan blijkt een licht gevoel van afkeer vooraf te gaan. Vervolgens merk ik hoe een bepaald niet licht gevoel verraden te zijn zich roert. Een van mijn huisgenoten heeft mijn verzoek niet serieus genomen en dat vat ik heel erg persoonlijk op. Per slot van rekening horen mijn gezinsleden mijn gevoelens te respecteren, nietwaar?

Ik ben met mijn reacties op de kattenschoteltjes gaan experimenteren door ze zeer nauwkeurig gade te slaan zonder ze in handelingen om te zetten. Ik kan mededelen dat het aanvankelijke gevoel van afkeer niet zo erg is als ik er bij blijf, ademhaal en mezelf alleen maar toesta het te voelen; eigenlijk is het binnen een paar seconden verdwenen. Ik heb ook opgemerkt dat het gevoel verraden te zijn en gedwarsboomd in mijn wensen me veel kwader maakt dan het kattenvoer zelf. Zo ontdek ik dat het kattenvoer zelf niet de oorzaak van mijn woede is. De oorzaak is dat ik het gevoel heb dat er niet naar me wordt geluisterd en dat ik niet word gerespecteerd. Dat is andere koek dan kattenvoer. Aha!

Vraag:
Wat zijn waarschijnlijk de doelen en de onderliggende overtuigingen van JKZ die niet met elkaar overeenstemmen?

image

Fragment 3

Vervolgens herinner ik me dat mijn vrouw en kinderen een volkomen andere kijk op de zaak hebben. Zij denken dat ik van een mug een olifant maak; ze proberen heus wel mijn wensen te respecteren als die redelijk in hun oren klinken, maar soms is dat niet het geval en dan gaan ze gewoon hun gang zonder ook maar aan mij te denken.
Dus ik ben ermee opgehouden het persoonlijk op te vatten. Wanneer ik echt geen kattenvoer in de gootsteen wil, rol ik mijn mouwen op en maak ik de etensbakjes van de katten meteen schoon. Anders laat ik ze gewoon waar ze zijn en ga ik weg. We maken er geen ruzie meer over. Ik heb zelfs ontdekt dat ik nu sta te glimlachen wanneer ik die aanstootgevende objecten in de gootsteen aantref. Per slot van rekening heb ik er heel wat van geleerd.

Vraag:
Wat zijn de nieuwe inzichten van JKZ en welke oplossing vindt hij?

Fragment 4

Oefening:
Sla je reacties gade in situaties die je ergeren of boos maken. Merk op dat zelfs de uitspraak dat iets je boos 'maakt', betekent dat je je macht aan anderen overdraagt. Dergelijke voorvallen bieden je een goede gelegenheid om te experimenteren met aandacht: beschouw aandacht als een pan waarin je al je gevoelens kunt stoppen en waar je bij kunt blijven; je laat ze langzaam gaar worden en herinnert jezelf eraan dat je er niet meteen iets mee hoeft te doen, dat ze gaarder, beter verteerbaar en begrijpelijker worden door ze simpelweg te laten sudderen in de pan van de aandacht.
Neem waar in welk opzicht je gevoelens creaties zijn van jouw visie op de dingen; mogelijk is die visie niet compleet. Kun je deze situatie voor lief nemen en jezelf niet in het gelijk of in het ongelijk stellen? Ben je geduldig en moedig genoeg om steeds sterkere emoties in de pan te doen en ze rustig gaar te laten worden, in plaats van ze op de buitenwereld te projecteren en zo de wereld te dwingen te worden zoals jij haar op dit moment wilt hebben? Begrijp je hoe deze beoefening tot nieuwe zelfkennis kan leiden en je kan bevrijden van oude, achterhaalde en bekrompen opvattingen?

Vraag:
Wat is het proces dat heeft plaatsgvonden als je het terugbrengt tot de essentie? Wat is de mogelijke verklaring voor de werkzaamheid van dit proces?

Als je meer wilt weten over de PCT en de MOL: http://www.methodoflevels.com.au/ & http://www.pctweb.org

Er zijn nog geen reacties op dit artikel.

 

Als je wilt reageren op dit artikel, vul dan het onderstaande formulier in. Om ongewenste mail/spam tegen te gaan worden reacties niet automatisch geplaatst. Ze worden dus eerst even bekeken en verschijnen pas op een later tijdstip in het weblog.

Uw naam

Uw mailadres

Uw reactie

laat mij weten als iemand hierop reageert

onthoud mij

vul deze gegevens ook in: