mindfulness in therapie, coaching en trainingen

MINDFUL EXPOSURE EN VERWERKING

Ger Schurink, 8 november 2010

Inleiding


Bij veel emotionele problemen speelt ‘het verleden’ een grote rol. De actuele situatie doet, automatisch en vaak onbewust, denken aan vergelijkbare pijnlijke situaties uit het verleden. Onze reactie is dan ‘gekleurd’ door iets ‘ouds’ dat in het emotionele geheugen is opgeslagen en weer tevoorschijn komt in de vorm van nare, pijnlijke gedachten en lichamelijke reacties. Dat is heel duidelijk het geval bij posttraumatische stressstoornissen en verwerkingsproblemen bij rouw. Ook bij een negatief zelfbeeld spelen niet-verwerkte pijnlijke gebeurtenissen, waardoor dat zelfbeeld gevormd is, een grote rol. Bij elke emotionele reactie die niet-passend is, in de zin dat de gevoelens veel te heftig zijn en/of te lang duren, is er waarschijnlijk sprake van onverwerkt ‘oud zeer’.

Er zijn een aantal effectieve psychologische interventies voor verwerking van pijnlijke situaties uit het verleden zoals EMDR, cognitieve herstructurering, imaginaire exposure en schrijfopdrachten. Mindful exposure werkt eveneens erg goed. Het is een eenvoudige en breed toepasbare procedure, die de cliënt in een aangepast vorm ook zelfstandig thuis kan toepassen, in tegenstelling tot enkele andere behandelmethoden die begeleid door de therapeut in de sessie gedaan worden.

Vanaf 1992 heb ik EMDR gebruikt bij traumagerelateerde problemen. In 2003 ben ik proefondervindelijk mindful exposure gaan toepassen. Geleidelijk is daar de procedure uit ontstaan die in deze tekst beschreven wordt. Mindful exposure is ook een vast en erg gewaardeerd onderdeel in de MBCT-cursussen die ik in de afgelopen jaren gegeven heb. Uit de feedback van collega’s die mindful exposure in de praktijk zijn gaan gebruiken komt naar voren dat het een werkzame methode is die als veel ‘natuurlijker’ ervaren wordt dan andere interventies bij trauma’s en verwerkingsproblemen. De ervaring is dat het uitstekend werkt, zowel bij eenvoudig emotioneel (oud) zeer als bij complexe ptss-klachten. Bij de laatste categorie zijn, net als bij andere traumabehandelingen, vaak meerdere sessies mindful exposure nodig. Er is nog geen wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit gedaan. Ik raad je aan om eerst ervaring op te doen met mindful exposure bij eenvoudige emotionele problemen. Op basis van je ervaringen kun je beslissen of het zinvol is om de methode breder in te zetten. Mindful exposure kan als een op zich zelf staande interventie toegepast worden. Ik heb de indruk dat de werkzaamheid groter is als je mindful exposure gebruikt als een van de onderdelen in een op mindfulness gebaseerde therapie of coaching. Alle mindfulnessoefeningen bevorderen immers de vaardigheid en houding die essentieel is bij emotionele problemen: herkennen, aandacht geven en toelaten.

image

Hoe werkt mindful exposure?


Je kunt mindfulness gebruiken bij emotionele problemen door er via de lichamelijke gewaarwordingen mee aan de slag te gaan. Het kan daarbij gaan om 'eenvoudige' emotionele problemen, zoals die zich ter plekke in een sessie aandienen, maar ook om problemen die aan traumatische gebeurtenissen in het verleden verbonden zijn.
Waarom zijn lichamelijke gewaarwordingen belangrijk? Bij emotionele problemen spelen gevoelens een doorslaggevende rol. Gevoelens voelen we in ons lichaam. We ervaren dan onder meer een verhoogde hartslag, een snellere ademhaling, gespannen spieren, een beklemming bij de keel, tranen in de ogen, warm worden, druk op de borst, spanning in de buik of vermoeidheid. Welke lijfelijke sensaties op de voorgrond staan hangt samen met het gevoel of een combinatie van gevoelens.

Emotionele problemen gaan niet over en/of er vindt geen verwerking en acceptatie plaats als de lichamelijke kant niet volledig gevoeld kan of mag worden. Er ontstaat als 'oud zeer' getriggerd wordt een automatisch reactiepatroon dat eenvoudig weergegeven er zo uit ziet:

Aanleiding -> Emotionele 'pijn' -> "Dit wil ik niet, dit moet weg." -> Denken en handelen met als doel de 'pijn' niet te voelen.

Deze vermijdingsreactie heeft een tijdelijk positief effect totdat het probleem, vroeg of laat, weer de kop op steekt met hetzelfde automatische reactiepatroon. Mindfulness helpt om dit patroon te doorbreken door je keer op keer open te stellen voor de gevoelens in je lichaam die horen bij de ‘pijn’.
Mindfulness-interventies werken als exposuretechnieken. Meer dan bij de exposure die in de gedragstherapie gebruikelijk is, is in mindfulness de aandacht gericht op innerlijke stimuli en met name op de lichamelijke gewaarwordingen. Bovendien is een belangrijk verschil dat de instructies vooral gericht zijn op het toelaten van wat ervaren wordt zonder op welke wijze dan ook controle uit te oefenen. Deze vorm van confrontatie met onaangename ervaringen sluit aan bij een nieuwe theorie als verklaring voor psychopathologie: experiëntiële vermijding. Uit wetenschappelijk onderzoek is in de afgelopen jaren steeds duidelijker geworden dat achter verschillende emotionele problemen en ernstige psychische klachten vaak hetzelfde mechanisme schuilt: het vermijden van het ervaren van onprettige gevoelens. Die gevoelens proberen we op allerlei manieren te voorkomen, te negeren, te onderdrukken of te bestrijden. Met mindfulness doorbreken we die vermijding.

image

Mindful exposure


Mindful exposure bestaat uit zes stappen:
1. Het zoeken van een beeld (startpunt) dat de nare herinnering nu het best weer geeft.
2. Het richten van de aandacht op het lichaam waar de gevoelens het meest voelbaar zijn.
3. Het steeds om de 10 à 20 sec. vragen 'Wat ervaar je nu?
4. Als er geen nare gevoelens meer zijn of bij stagnatie teruggaan naar het startpunt.
5. Doorgaan tot de gevoelens verwerkt zijn of de sessie ten einde loopt.
6. Nabespreking en het afspreken van huiswerkoefeningen.

De methode heeft overeenkomsten met EMDR met als belangrijkste verschil dat er geen bilaterale stimulatie nodig is, er geen negatieve en positieve cognitie geformuleerd wordt, de geloofwaardigheid van de positieve cognitie niet getest wordt en de aandacht exclusief naar de emotionele lichamelijke gewaarwordingen gaat. Bovendien ‘doet’ de cliënt het zelf, zonder de wat magische bilaterale stimulatie met oogbewegingen of geluiden.
Je kunt de procedure van mindful exposure of verwerking bij moeilijke emoties vooraf uitleggen aan je client maar je kunt er ook a la minute meer starten.

De uitgebreide beschrijving van deze methode vind je in:MINDFUL_EXPOSURE_&_VERWERKING.pdf

Op 09-02-2014 schreef Vincent het volgende:

Prachtig beschreven.
Ik gebruik Mindfulness en exposure ook regelmatig ter verhelping van pijn en verdriet. Toe en uiteindelijk loslaten laten levert groot rijkdom en inzicht op!

Vincent

 

Als je wilt reageren op dit artikel, vul dan het onderstaande formulier in. Om ongewenste mail/spam tegen te gaan worden reacties niet automatisch geplaatst. Ze worden dus eerst even bekeken en verschijnen pas op een later tijdstip in het weblog.

Uw naam

Uw mailadres

Uw reactie

laat mij weten als iemand hierop reageert

onthoud mij

vul deze gegevens ook in: