mindfulness in therapie, coaching en trainingen

Leer ons stil te zitten

Ger Schurink, 14 september 2011

Leer ons stil te zitten is een boeiend boek. De schrijver, Tim Parks, heeft vreselijk last van prostaatklachten: heftige pijnen die zijn bewegingsvrijheid beperken en waarvoor hij 's nachts meerdere keren zijn bed uit moet om te plassen.
Een reeks medische onderzoeken levert niks op. Parks gaat op zoek naar genezing. Ondermeer via paradoxale ontspanning en shiatsu komt hij bij uit bij meditatie.

Het boek is autobiografisch en leest als een spannende roman. We volgen de psychologische ontwikkeling bij de auteur tijdens zijn zoektocht naar genezing. Parks heeft zich als puber ontworsteld aan het religieuze milieu van zijn ouders, en moet aanvankelijk niets hebben van de zweverige vipassana-meditatie. Zijn intellectuele spitsvondigheid zit hem voortdurend in de weg en helpt hem tegelijkertijd. Door de combinatie van de ervaringen in het 'stil zitten' en zijn uitzonderlijke kennis van roman-literatuur ontstaan er inzichten en veranderingen.
"Eigenlijk was mijn lichaam me vreemd. Ik was me alleen van mijn lichaam bewust wanneer het anders reageerde dan normaal, wanneer het mijn werk onderbrak. Pijn was een inbreuk op mijn drukke werkschema. Ik onderzocht pijn niet. Ik besteedde er geen tijd aan."
en
"Decennialang waren al mijn geestelijke bezigheden doelbewust van linguïstische aard geweest: schrijven, denken, beredeneren, lesgeven, praten. Een gevolg van deze woordenstroom was dat ik nooit goed heb begrepen dat er ook geestelijke arbeid verricht kon worden zonder dat er woorden bij betrokken waren, geestelijke arbeid waarbij woorden zelfs een obstakel bleken te zijn."

Park's gedrevenheid om te presteren neemt af, hij maakt kennis met ik-loosheid/leegte/eenheid en zijn prostaatklachten verdwijnen met uitzondering van twee keer wc-bezoek in de nacht.
'Er is niks mystieks aan' schrijft hij in het laatste hoofdstuk. Parks blijft nuchter en oprecht en wil de lezer niets aanprijzen. Ook na de positieve veranderingen in zijn leven is er veel werk te doen. Oude ingesleten patronen blijven de kop op steken.

image

Het boek eindigt met de volgende laatste regels. Nadat hij kort beschrijft hoe zijn dag op zijn kantoor start met allerlei alledaagse handelingen lezen we: "Ik heb altijd al een hekel gehad aan deze saaie, stomme routineuze handelingen, die me alleen maar in de weg zitten. Ik probeer ze langzaam uit te voeren, berustend. Dit hoort ook bij het leven, zeg ik tegen mezelf. Nu en nu. Maar het lukt niet, ik wil aan het werk, dit verhaal opschrijven, afmaken, verder met mijn leven."

Je krijgt als lezer bij de laatste zinnen de indruk dat de auteur ergens vastgelopen is. Mooi dat zijn prostaatklachten verbleekt zijn, jammer dat hij het schijnbaar
opgeeft om wat hij met mediteren geleerd heeft te gebruiken in zijn dagelijkse leven.

Hoe zou dat komen? Vermoedelijk omdat Parks verwacht iets voor elkaar te krijgen wat onwenselijk of onmogelijk is, in ieder geval gedurende langere tijd.
Hij schrijft: "Ochtendgedachten borrelen als luchtbellen omhoog. Ik concentreer me op de adem in mijn neusgaten, op mijn lippen. Alleen door je voortdurend bewust te zijn van je lichaam kun je bruisende gedachten tot rust brengen. Ik maak me niet ongerust als het niet lukt. Het doel is stilte, maar ik verlang er niet naar."
Even verder:
"Hier zijn stilte en aanvaarding; het genot van een ruimte die niet van betekenis doordrenkt hoeft te worden. Door je intens bewust te worden van het lichaam, de adem, het bloed, kun je het 'ik' laten wegglippen. Ik kan dus de eerste minuten navertellen, maar de rest niet."

Jammer, verkeerde instructies gekregen of goede instructies verkeerd begrepen.
Het doel van mediteren is niet om bruisende gedachten tot rust te brengen, hoewel dat wel kan gebeuren in de meditatie. Stilte is evenmin een doel evenals het 'ik' laten wegglippen, hoewel dat ook kan gebeuren. Het lijkt erop dat Parks probeert 'het genot van een ruimte die niet van betekenis doordrenkt hoeft te worden' telkens in zijn meditaties en dagelijks leven te reproduceren. Zo te zien is hij blijven 'hangen' aan die ervaringen die erg aangenaam voor hem zijn.

De vipasanna-meditatie die Parks in zijn retraites leert is bedoeld als een onderdeel van het spirituele Boeddhistische pad naar verlichting (nirvana, satori, zelfrealisatie).

Over vipassana-meditatie schijft Henk Barendregt in 'Mentaal evenwicht: labiel, stabiel en flexibel' het volgende:

"Doorgaand met de beoefening van vipassana kan de meditator ervaren dat het bewustzijn bestaat uit een stroom van kortdurende flitsjes, vergelijkbaar met hoe een televisiebeeld ontstaat uit een lichtpuntje dat, voortdurend van kleur en intensiteit veranderend, snel heen en weer over het scherm wordt gespoten. Tijdens de waarneming van deze chaotische stroom is het bewustzijn zelf gedeeltelijk 'zichtbaar'. Zo ervaar je dat het normale bewustzijn opgebouwd wordt uit genoemde flitsjes.

Dit chaotische proces ('veranderlijkheid') wordt de eerste van drie 'fundamentele karakteristieken van het bestaan' (lees: bewustzijn) genoemd. De tweede karakteristiek is de grote weerzin, zelfs walging, welke ontstaat tijdens het waarnemen van genoemd proces. De derde karakteristiek ('zelfloosheid') is de duidelijke observatie dat het proces doorstroomt, zonder dat wij daar zelf ook maar enige invloed op hebben.

De drie karakteristieken ontstaan niet als drie afzonderlijke waargenomen fenomenen, maar blijken drie aspecten te zijn van één mentaal proces. In tegenstelling tot wat de meditator verwacht blijkt het geen verheven bewustzijnstoestand te zijn waarin de karakteristieken zichtbaar worden. De chaotische toestand is in tegendeel weerzinwekkend, zozeer zelfs dat men deze koste wat het kost wil vermijden. Het is de moeder van alle existentiële angsten en de oorzaak van oorlog."
http://www.fnds.cs.ru.nl/fndswiki/Theoretical_papers

Diepgaand inzicht, op ervaringsnivo, in de drie karakteristieken leidt in combinatie met een aantal andere factoren zoals concentratie, rust en gelijkmoedigheid geleidelijk tot een stabiele en blijvende toestand van verlichting volgens de vipassana-stijl binnen Boeddhistische leer die tientallen stromingen omvat.

Zie voor meer informatie over mindfulness en boeddhistische psychologie een bijdrage op deze weblog: http://www.mindfulnessblog.nl/index.php/blog/artikel/mindfulness_en_boeddhistische_psychologie/

In op mindfulness gebaseerde therapiemethoden, zoals de Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT), wordt meditatie gebruikt om emotionele klachten te 'verlichten', Er worden grofweg dezelfde meditaties gedaan maar de doelen en ook de manieren waarop de meditatie 'gebruikt' wordt zijn anders.

Het ontwikkelen van een andere houding tegenover (psychische) problemen is het doel. Deze houding kenmerkt zich door nauwkeurig waarnemen, toelaten en niet direct reageren waardoor er ruimte komt voor een andere reactie dan vanuit oude ingesleten patronen. Mindfulness heeft twee componenten. De eerste betreft zelfregulatie van de aandacht (aandachttraining). De aandacht is gericht op de onmiddellijke lijfelijke en verstandelijke reacties en het herkennen van mentale patronen in het huidige moment. De tweede component is de nieuwsgierige en accepterende houding tegenover dat wat ervaren wordt. Elke gedachte en elke lichamelijke gewaarwording wordt toegelaten, zonder er iets aan te willen veranderen. Het doel is om in het dagelijkse leven bepaalde ingesleten patronen te herkennen, niet te reageren vanuit een niet-werkende automatische reactie maar op een gezondere manier.

Het doel van mediteren om spirituele redenen verschilt dus van het doel van mediteren om emotionele problemen aan te pakken. Er wordt het zelfde gereedschap gebruikt voor een ander karwei. Dat is veel mensen niet bekend. Ze verwachten dat mediteren, bijvoorbeeld bij een meditatie-leraar in een 'spiritueel centrum', vanzelf leidt tot vermindering van stressklachten en rust, ontspanning, vrede etc. oplevert. Dat kan als 'bijwerking' wel gebeuren maar daar zijn de instructies niet op gericht.

Zenmeditatieleraar Toon Fugers verwoord het als volgt:
Bijvangst
Helaas zijn vaak de verwachtingen van meditatie, vooral bij beginners, volkomen over de top, alsof mediteren een wondermiddel is voor al onze problemen. Helaas wordt het vaak op die manier aan de man gebracht. Dat is jammer want meditatie is geen therapie. Het is daarvoor ook niet bedoeld. Het beoefenen van meditatie heeft weliswaar voor veel mensen een onmiskenbaar therapeutisch effect, maar dat therapeutische effect is uitdrukkelijk bijvangst. Daar gaat het niet over bij meditatie.
http://members.home.nl/familie.fugers/Toon/Zen/watiszen.html


Het is goed om de twee verschillende redenen om te mediteren uit elkaar te houden. Wil je om spirituele redenen mediteren, houd je dan aan de instructies van je meditatieleraar en gebruik de oefeningen niet om 'verlichting' van problemen te krijgen. Mediteer je om anders met emotionele problemen om te gaan, volg dan de instructies van je trainer of therapeut en streef geen spirituele doelen na.

Als je beide doelen nastreeft, maak dan dit onderscheid telkens voordat je gaat mediteren. Formuleer vooraf je doel. Bijvoorbeeld: ik mediteer nu om diepgaand inzicht te krijgen in de drie karakteristieken van het bestaan. Of: ik doe nu mijn meditatie-oefening om een meer verdraagzame houding te ontwikkelen tegenover mijn emotionele reacties.



Er zijn nog geen reacties op dit artikel.

 

Als je wilt reageren op dit artikel, vul dan het onderstaande formulier in. Om ongewenste mail/spam tegen te gaan worden reacties niet automatisch geplaatst. Ze worden dus eerst even bekeken en verschijnen pas op een later tijdstip in het weblog.

Uw naam

Uw mailadres

Uw reactie

laat mij weten als iemand hierop reageert

onthoud mij

vul deze gegevens ook in: