mindfulness in therapie, coaching en trainingen

De kwalificaties van een mindfulness trainer of therapeut

Ger Schurink, 5 maart 2009
De onlangs opgerichte Vereniging voor MBSR/MBCT Trainers Nederland (VMBN) hanteert onredelijke eisen voor lidmaatschap. De missie van de VMBN is het waarborgen en bewaken van de samenhang, kwaliteit en ontwikkeling van MBSR en MBCT in Nederland. Er worden twee soorten erkende leden onderscheiden, categorie 1 en 2, die aan een serie eisen moeten voldoen. De meeste criteria van de VMBN zijn niet realistisch en onnodig om op een verantwoorde wijze mindfulness gebaseerde therapie, coaching en trainingen te geven. Er is een tegenzin in nieuwe eisen en registraties en voor de meeste collega’s is een MBCT/MBSR-kwalificatie ook niet interessant, omdat ze vanuit hun beroep al gekwalificeerd zijn om deze trainingen te geven (De Haas, 2008, Paraplubrief_Noud_de_Haas.pdf). Bovendien werkt een VMBN-erkenning de indruk dat collega’s zonder de VMBN-certificering niet voldoende gekwalificeerd zijn.

De criteria van de VMBN op een rijtje


Voor categorie 2 leden gelden de volgende eisen:


  • Afgesloten beroepsopleiding/studie (Universitair of HBO).
  • Minimaal 2 jaar ervaring met mindfulnessmeditatie: dagelijks beoefenen van Zen, Vipassana, Shambala of Dzogchen onder begeleiding van een leraar.
  • Deelname aan het 8-weekse patienten-programma Stressreductie door Aandachttraining of Aandachtgerichte Cognitieve Therapie bij een ervaren MBSR / MBCT trainer.
  • U heeft aantoonbaar minimaal 7 opleidingsdagen aangaande MBSR / MBCT gevolgd.
  • Deelname aan minimaal 1 retraite van minimaal 1 week in de afgelopen 4 jaar.
  • U heeft zich verdiept in literatuur aangaande MBSR / MBCT, waaronder het Handboek Meditatief Ontspannen van Jon Kabat-Zinn, of Aandachtgerichte Cognitieve Therapie van Teasdale e.a.
  • U maakt in uw beroepsuitoefening aantoonbaar gebruik van mindfulness oefeningen.
  • U verplicht zich tot regelmatige bijscholing. Per 2 jaar worden minstens 2 dagen nascholing bezocht, waartoe ook retraites gerekend worden.



De criteria voor een ‘categorie 1’ lidmaatschap van de VMBN grotendeels gelijk aan de bovenstaande eisen met als toevoeging:


  • Minimaal 3 jaar regelmatig mediteren onder begeleiding van een leraar.
  • Aantal uren scholing in MBSR / MBCT: 150 lesuren.
  • Drie uur supervisie.
  • Maken van eigen cursusmateriaal: cd’s, werkboek, draaiboek.
  • Ervaring in het zelf geven van trainingen MBSR / MBCT.
  • Een uitgeschreven reflectieverslag van een MBSR / MBCT training.



Visies op kwalificaties voor therapeuten etc. die mindfulness gebruiken


Het doel van kwaliteitseisen voor behandelaars in de gezondheidszorg (en daarbuiten) is te zorgen dat er effectieve behandelingen worden aangeboden volgens de ‘state of the art’ in een bepaald vakgebied en voorkomen dat cliënten schade oplopen.
Er wordt verschillend gedacht over de kennis en ervaring die iemand moet hebben om mindfulness te gebruiken in zijn werk met clienten.
Er zijn vier op effectiviteit onderzochte en werkzame behandelprogramma's waarin mindfulness een belangrijke plaats inneemt: Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR), Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT), Dialectische Gedragstherapie (DGT) en Acceptance and Commitment Therapy (ACT).
Baer, R. & J.Krietemeyer (2006) noemen in Overview of Mindfulness- and Acceptance-Based Treatment Approaches, de gangbare kwalificaties bij MBSR, MBCT, DGT en ACT.

Bij Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR) gelden de eisen die zijn opgesteld door het Center for Mindfulness at the University of Massachusetts Medical School, waar de MBSR door Kabat-Zin onwikkeld is.

  • Een universitaire opleiding in de (geestelijke) gezondheidszorg.
  • Dagelijks zelf mediteren
  • Deelname aan twee meditatie-retreats van 5-10 dagen in de Theravada of Zentraditie.
  • Drie jaar ervaring met hatha-yoga of een andere lichaamsgerichte methode.
  • Twee jaar ervaring in het lesgeven in groepssetting in yoga of een andere methode.
  • Deelname aan een trainingsprogramma voor professionals in MBSR.

De eisen bij Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT) liggen de eisen een stuk eenvoudiger. Segal, Teasdale en Williams, die de MBCT ontwikkeld hebben, stellen dat de volgende ervaring gewenst is:
  • Een training in counseling, psychotherapie, cognitieve therapie en ervaring met groepen.
  • Regelmatig zelf mediteren.
  • Effectief om kunnen gaan met clienten die oefenen met mindfulness.

Ze gebruiken de analogie met zwemmen. Een zwemleraar weet hoe hij moet zwemmen en zwemt waarschijnlijk zelf regelmatig.In de Dialectische Gedragstherapie (DGT) en Acceptance and Commitment Therapy (ACT) wordt alleen gesteld dat de therapeut enige bekendheid en ervaring moet hebben met mindfulness.

Onderzoek naar kwalificaties


Er is slechts één onderzoek naar de kwalificaties voor mindfulness-professionals. Het betreft een dissertatie van Mark Stauffer: Mindfulness in Counseling and Psychotherapy: A Literature Review and Quantitative Investigation of Mindfulness Competencies (2007). Een groep van 52 mindfulness-experts nam deel aan het onderzoek. Samengevat zijn de conclusies uit het onderzoek van Stauffer de volgende: Professionals die hun clienten leren om mindfulness te gebruiken (1) begrijpen hoe je mindfulness in dagelijkse activiteiten en gedag kunt integreren (2) beoefenen mindfulness op een regelmatige basis, (3) gebruiken mindfulness om mentale processen te onderzoeken en (4) beoefenen lang genoeg mindfulness zelf voordat ze anderen er in trainen.

Staufer komt tot een aantal interessante bevindingen:
Het jarenlang formeel beoefenen van mindfulness is minder belangrijk dan actief mindfulness in eigen dagelijkse leven integreren.
Van de experts die aan het onderzoek deelnamen vond 63 % het oefenen met mindfulness gedurende minder dan een jaar voldoende om te beginnen met het trainen van anderen. 38% vond een periode van een half jaar of minder voldoende. Van de experts vindt 63% dagelijks mediteren nodig en 25 % enkele keren per week. De meeste overeenstemming (92%) is er bij de volgende stelling: "understand how to integrate mindfulness methods and skills into everyday tasks and behaviors." Over de deelname aan mindfulness-retreats zegt Stauffer: The authors loosely suggest that retreat attendance is less related to features of clinical professionalism and skill.

De criteria voor een lidmaatschap van de VMBN kritisch bekeken:


Vooropleiding: afgesloten beroepsopleiding/studie (Universitair of HBO).
Vanzelfsprekend dat een professional door een vooropleiding gekwalificeerd is om mindfulness te gebruiken bij zijn/haar doelgroep.

Meditatie-ervaring (minimaal 2-3 jaar regelmatig mediteren onder begeleiding van een leraar).
Deze meditatie-ervaring is meditatie in een religieuze of spirituele traditie waarbij men ook kennis moet nemen van de leer* van die traditie. Dit heeft een andere doelstelling en opzet dan meditatie gericht op de toepassing van mindfulness bij cliënten met emotionele moeilijkheden. Bovendien voelen veel professionals geen enkele behoefte om gedurende minimaal twee jaar te mediteren (en meerdaagse retraites te volgen) onder leiding van een spirituele leraar in het kader van hun bijscholing in een bepaalde therapeutische methode.

image
Mindfulness is geen speciale spirituele of religieuze aangelegenheid

Het volgen van retraites in Vipassana, Zen, Shambala, Dzogchen.
Ook deze eis komt voort uit het mediteren om spirituele redenen. Het wordt nergens aannemelijk gemaakt dat dit ook zinvol is voor professionals die mindfulness leren aan hun clienten. In het onderzoek van Stauffer blijkt overigens maar een zwakke relatie tussen het volgen van retraites en professionele vaardigheden.

Deelname (als patiënt) aan het 8-weekse programma Stressreductie door Aandachttraining of Aandachtgerichte Cognitieve Therapie bij een ervaren MBSR / MBCT trainer.
In geen enkele bijscholing voor beroepen in de GGZ is dit een eis. De opstellers van de VMBN criteria maken nergens aannemelijk waarom dat bij mindfulness wel noodzakelijk zou zijn.

U heeft aantoonbaar minimaal 7 opleidingsdagen aangaande MBSR / MBCT gevolgd.
Het volgen van een cursus mindfulness voor professionals is een realistische eis. Dat zou een cursus van 6 tot 8 hele dagen kunnen zijn.

Aantal uren scholing in MBSR / MBCT: 150 lesuren.
Het is onduidelijk waarop dit gebaseerd is. Navraag bij enkele docenten die cursussen voor professionals geven leert dat men een cursus van 6 tot 8 hele dagen voldoende vind. Ook in het onderzoek van Stauffer komen deze eisen niet voor. Wel wordt er gepleit voor bijhouden van relevante vakliteratuur, scholing in integratie van mindfulness in met psychotherapiemethoden en verschillende toepassingen van mindfulness bij specifieke psychische klachten

Drie uur supervisie. Maken van eigen cursusmateriaal: cd’s, werkboek, draaiboek. Ervaring in het zelf geven van trainingen MBSR / MBCT. Een uitgeschreven reflectieverslag van een MBSR / MBCT training.
Uit navraag bij enkele docenten van mindfulness-cursussen voor professionals blijkt dat zij dit niet als een noodzakelijk onderdeel van hun training zien. In het onderzoek van Stauffer komen deze eisen eveneens niet voor.

Conclusie


De lidmaatschapscriteria van de VMBN zijn niet realistisch en sluiten niet aan bij wat ervaren docenten MBSR en MBCT nodig vinden. Wat MBCT betreft is vooral belangrijk dat ontwikkelaars van de MBCT, Segal, Teasedale en Williams behalve regelmatig zelf mediteren geen andere eisen stellen aan therapeuten of trainers.

Behandelaars in de GGZ worden al een aantal jaren geconfronteerd met steeds meer en hogere eisen voor (her)registraties. Een extra kwalificatie als mindfulness-trainer met meer eisen dan het gevolgd hebben van een training voor professionals is overbodig en kost onnodig tijd en geld.

Ten onrecht wekt een VMBN-registratie bij leken de indruk dat alleen diegenen die die registratie hebben voldoende gekwalificeerd zijn. Op het internet zijn de eerste reclames al te vinden: “De mindfulness aandachttraining te Noord Holland werkt alleen met IVM / VMBN gecertificeerde Mindfulness trainers.” (http://www.stilteweb.nl)

De suggestie wordt gewekt dat de VMBN een onafhankelijke beroepsorganisatie is. Het lijkt echter erop dat de VMBN-lidmaatschapseisen vooral ingegeven zijn vanuit de (commerciele) belangen van het Instituut voor Mindfulness (IVM). Hier wordt, als enige in Nederland, de opleiding tot MBSR/MBCT Trainer gegeven die voldoet aan de VMBN-criteria. Een opleidingsinstituut legt dus zijn kwaliteitseisen op aan anderen en zorgt zo voor de instroom van nieuwe cursisten in de eigen opleiding. Het vierkoppige bestuur van de VMBN bestaat overigens uit de oprichter, een docent en twee gecertificeerde cursisten van het IVM.

Op de website van de IVM en in de VMBN-criteria valt te lezen dat een MBSR/MBCT-trainer alleen het 8-weekse programma Stressreductie door Aandachttraining (MBSR) of Aandachtgerichte Cognitieve Therapie (MBCT) als terugvalpreventie bij depressie geeft. Dat is een flinke beperking van de mogelijkheden van mindfulness bij allerlei psychische klachten. Er zijn inmiddels honderden wetenschappelijke publicaties en enkele boeken over op mindfulness gebaseerd individuele therapie. Als er al meer kwaliteitseisen aan trainers, therapeuten of coaches etc. gesteld zouden moeten worden dan zou dit beter betrekking kunnen hebben op kennis en ervaring met mindfulness bij diverse doelgroepen en psychische klachten.

Wellicht is het beter om in plaats van ‘VMBN gecertificeerde Mindfulness trainers’ te spreken van een 'IVM gecertificeerde Mindfulness trainer'. Dat is eerlijker en voorkomt onnodige misverstanden.


Literatuur


Baer, R. & J.Krietemeyer (2006). Overview of Mindfulness- and Acceptance-Based Treatment Approaches. In: Baer, R. (2006) (Ed) Mindfulness-Based Treatment Approaches. Clinician's Guide to Evidence Base and Applications. Burlington: Elsevier.

Haas, N. De (2008). Paraplubrief Noud 12 sept. 2008 (Klik om te downloaden Paraplubrief_Noud_de_Haas.pdf)

Stauffer, M. (2007). Mindfulness in Counseling and Psychotherapy: A Literature Review and Quantitative Investigation of Mindfulness Competencies .
Gevonden op: https://ir.library.oregonstate.edu/dspace/bitstream/1957/7609/1/ Stauffer%20Dissertation.pdf

*Dat je niet alleen leert mediteren bij een Vipassana-, Zen-, Shambala- of Dzogchenleraar maar je ook in de leer moet verdiepen blijkt bijvoorbeeld uit de onderstaande tekst die te vinden is op http://www.shambhala.nl.
"De weg van Shambhala is een gestructureerd pad van meditatie en houdt een grondige kennismaking met de principes van het Shambhala-boeddhisme in. Het is voor zowel beginnende als ervaren meditatiebeoefenaars geschikt, en staat open voor mensen uit alle spirituele tradities. Dit programma bestaat uit instructie in aandacht- en inzichtmeditatie en de bestudering van de wijsheidsleer uit de oude tradities van het Shambhala- en Tibetaans-boeddhistische pad. De deelnemers zullen ook kennismaken met vormen van contemplatie, en zich zo met emoties, intelligentie, creativiteit en de praktische aspecten van het dagelijks leven bezighouden."


Op 06-03-2009 schreef Margreet van der Linden-Osinga het volgende:

Ik ben erg blij met deze reactie en kan me er van harte bij aansluiten.
Toen ik het formulier voor het lidmaatschap van de VMBN bekeek zag ik tot mijn schrik dat ik niet aan de criteria zou voldoen, terwijl ik sinds 2002 met grote passie minstens 40 trainingen heb gegeven, eigen materiaal heb ontwikkeld en uiterst tevreden cursisten heb.
Zoals we cursisten leren mindfulness te integreren in hun leven kunnen wij ook mindfulness integreren in onze professie. Daar zijn geen regels en keurslijven voor nodig. Ik doe dat op mijn eigen manier en laat me graag inspireren door mensen die dat ook doen.

Op 08-03-2009 schreef Bart Oosting het volgende:

Ik begrijp dat een opleidingsinstituut de samenhang, kwaliteit en ontwikkeling van MBSR en MBCT in Nederland wil gaan ‘waarborgen en bewaken.’

Een jaloersmakend vertoon van zelfvertrouwen. In mijn ongetwijfeld paranoïde geest komen helaas ook gedachten op aan concepten als ‘narcisme’, ‘hoogmoed’ en ‘geldbejag’. De vraag komt op hoe ver men al is met de onderhandelingen met de verschillende verzekeraars.

Kijkend naar de gehanteerde toelatingscriteria valt de eis op dat men in de leer moet bij een leraar. Aangezien wij ‘mindfulness’ toe willen passen in het kader van de hulpverlening, en niet vanuit religieuze motieven, lijkt het me logisch dat de leraar minstens over de psychotherapie registratie dient te beschikken. De ‘leraar – leerling’ of ‘meester- discipel’ is namelijk een andere dan de relatie die de therapeut aanbiedt. Sterker nog dan in de therapeutische relatie wordt de relatie met de Guru gekleurd en vertekend door overdrachtsfenomenen die op bijvoorbeeld de compulsieve of afhankelijke leerling een verwoestend effect kunnen hebben.

Daarnaast worden leraren afkomstig vanuit tradities waarvan al dan niet overleden vertegenwoordigers blijk gaven van neurotisch gedrag - zoals promiscuïteit en alcoholisme -natuurlijk uitgesloten uit het bestand. Daar heeft de meditatie training voor wat betreft het behandelen van neurotische problematiek duidelijk niet gewerkt, hoe Verlicht genoemde vertegenwoordigers ook waren, of zijn.

De ‘mindfulness-traditie’ hanteert een methodiek afkomstig vanuit de vroeg boeddhistische Vipasyana traditie, gecombineerd met de compassie vanuit het latere Mahayana boeddhisme. Je zou dus kunnen stellen dat het VMBN-lid in de leer zou moeten bij tenminste twee leraren: een Vipasyana leraar en een leraar die kennis heeft van het Mahajana boeddhisme.

Aangezien we cliënten geen religieuze waarden op willen dringen lijkt me verder dat het VMBN dient te stellen dat hun leden alleen lid mogen worden van die tradities waarin religieuze overtuigingen op geen enkele manier van invloed zijn op hetzij de meditatie beoefening zelf, hetzij op de sociale context waarin deze training plaatsvindt.

Ik wil ermee besluiten dat ik, totdat het VMBN mijn suggestie heeft overgenomen, ik geen lid zal worden. En dat terwijl ik – behoudens het volgen van de MBSR ‘leertherapie’- aan de toelatingscriteria blijk te voldoen. En tot dat moment houd ik mezelf maar gewoonweg bezig met het onderzoeken van de gemeenschappelijke grond tussen psychotherapie en zenmeditatie. Voor en geweldig boek daarover lees ‘Ordinary Mind, exploring the Common Ground of Zen and Psychoanalysis, van Barry Magid, een psychoanalyticus en zen leraar.

Aanrader:
Douwe Tiemersma, ‘Over mindfulness-training en de advaita benadering’
Inleiding bijeenkomst Werkgroep Psychotherapie en non-dualiteit, 2 maart 2007

http://www.advaitacentrum.nl/index3.htm

Op 15-03-2009 schreef Ben Steultjens het volgende:

Hoewel het voor mij evident is dat je mindfulness aan den lijve ervaren moet hebben, bijvoorbeeld in de achtdaagse training,is het niet noodzakelijk om dagelijks en intensief te mediteren om cliënten te kunnen coachen en groepen te begeleiden.
Het lijkt alsof hier weer een oud vraagstuk opgehaald wordt, namelijk de discussie over het verschil tussen het meditatieve, boeddhistiche pad en psychotherapie.
De nieuwe club lijkt zich dit niet afdoende ter harte genomen te hebben. De inbedding binnen de VGCt lijkt mij een voldoende garantiewaarborg voor de kwaliteit die mindvolle cognitieve gedragstherapeuten
aan de dag leggen in hun therapieën. Een nieuwe sectie binnen de VGCT zal ik dan ook eerder toejuichen dan dit initiatief.

Op 23-03-2009 schreef Kees Buitelaar het volgende:

Evenals Ben S vind ik dat je als trainer/therapeut het effect van mindfulness en meditatie aan den lijve moet hebben ervaren wil je anderen hierin kunnen begeleiden. Ik ben echter ook van mening dat je deze training moet onderhouden door zelf regelmatig te mediteren en alleen een achtdaagse training is hiervoor voldoende. De eisen die de VMBN stelt doen mij echter denken aan een verplichte winkelnering. Wij stellen de eisen en bij ons kan [IVM] kan je je kwalificeren.
Of er een inbedding moet komen binnen de VGCt vraag ik me ook af omdat daarmee van trainers/therapeuten die geen lid zijn van deze vereniging dan ook weer geen kwaliteitswaarborg kan worden afgegeven. Hoe het wel moet weet ik niet, en als je het NIET WEET kan je beter niet doen. Niet alles in regelgeving willen snoeren maar de ruimte laten om een vorm te laten groeien vind ik ook meer passend in de mindfulness gedachte. Even niet, even een adempauze.

Op 07-05-2009 schreef volker hinten het volgende:

Prettig om een artikel te lezen die een andere en ook kritische blik werpt op het initiatief van het IVM en VMBN. Ik vind het een goed initiatief om een soort van keurmerk te introduceren waaraan MBSR en MBCT trainers zich in kunnen herkennen.

Ik ben tevens de mening toegedaan dat iemand die is opgeleid tot psychotherapeut c.q. psychiater, daar niet automatisch de kwalificatie mindfulness trainer aan kan en mag koppelen. De psychotherapeut c.q. psychiater zal, net als ieder ander, moeten leren dat de basis van mindfulness een vorm van waarnemen is. Meditatie. En ook de psychotherapeut/ psychiater heeft dit niet in zijn basisopleidingpakket zitten. Aandachtige waarnemendheid is nou niet bepaald een basiskwaliteit die ik bij de gemiddelde beroepsbeoefenaar heb kunnen constateren. Zoiets valt wel goed te leren. En de beroepsbeoefenaar die open staat voor nieuwe ontwikkelingen zal zeker niet schromen om zich daarin te bekwamen, zodat op den duur die innerlijke kwaliteit ontstaat van waaruit mindfulness kan worden onderwezen. Dat valt niet te doen vanuit een theoretisch kader. En zij die het wel proberen om vanuit dat kader te werken, benadelen daarmee niet alleen zichzelf, maar ook hun cliënten.

Het keurmerk IVM VMBN geeft in ieder geval de zekerheid dat men te maken heeft met deskundigheid, professionaliteit en dagelijkse praktijk.

Vandaar dan ook dat ik dit nadrukkelijk benoem op mijn website http://www.stilteweb.nl (Zoals genoemd in bovenstaand artikel.) Het is namelijk van belang te weten als cliént dat je niet te maken krijgt met een wat verveelde trainer die in zijn vrije tijd ook eens een wierookstaafje aansteekt en een boekje over mindfulness heeft gelezen.

Alles heeft een begin, ook de ontwikkeling van het VMBN. En die laatste is geen besloten club waarin over alles het laatste woord is gezegd.

En wat betreft de verplichte winkelnering ... volgens mij staat het VMBN wel degelijk open voor andere opleidingsinstituten op dit gebied. Laten we vooral ook niet uit het oog verliezen dat de verplichte winkelnering aan de multinational GGZ Nederland ook niet geheel vreemd is.

Op 24-03-2013 schreef Karin Videc het volgende:

Vermoedelijk heeft de schrijver hiervan geen ervaring met meerdaagse retraites of zelf langer serieus mediteren. Vipassana of Zen meditatie valt niet 'religeus' te noemen, het gaat immers puur op de meditatie techniek. Mindfulness is expliciet gebaseerd op vipassana, zoals Jon Kabat Zinn zelf ook aangeeft. Vipassana is geen religie maar gewoon de hardcore beoefening van midfulness. Adviezen voor het trainen van mindfulness komen uit het Boeddhisme voort. Je hoeft geen Boeddhist te zijn om het te doen, maar als je de achtergrond van mindfulness wil kennen, zul je toch naar de Boeddhistische geschriften moeten.
Een goede therapeut in iedere stroming is iemand die zelf weet hij de ander leert "practice what you preach" en een meerdaagse retraite levert wat inzicht en begrip betreft echt wel wat meer op dan af en toe 10 minuten op je kussentje zitten.
Hoe dan ook, ik ben blij dat er een vereniging is die me kan vertellen welke therapeuten zelf ook serieus mindfulness beoefenen, zodat ik mijn patiënten niet naar de zoveelste 'hype surfer' stuur, die eigenlijk zelf niet goed begrepen heeft waar het om gaat.

 

Als je wilt reageren op dit artikel, vul dan het onderstaande formulier in. Om ongewenste mail/spam tegen te gaan worden reacties niet automatisch geplaatst. Ze worden dus eerst even bekeken en verschijnen pas op een later tijdstip in het weblog.

Uw naam

Uw mailadres

Uw reactie

laat mij weten als iemand hierop reageert

onthoud mij

vul deze gegevens ook in: